İran liderliği için yeni isim: Mücteba Hamaney

Ortadoğu’da tansiyonu hızla yükselten İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik saldırıları bölgesel dengeleri sarsarken, saldırıların en dikkat çekici sonucu İran’ın en üst siyasi makamında yaşanan sarsıntı oldu. Tahran ve çevresindeki kritik güvenlik ve yönetim merkezlerini hedef alan saldırılarda İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney hayatını kaybetti. İran devlet medyası da kısa süre sonra Hamaney’in ölümünü doğruladı ve ülkede ulusal yas ilan edildi.

36 yıl boyunca İran’da “Rehber” makamını elinde bulunduran Ali Hamaney’in ölümü, ülkede hem siyasi hem de dini otorite açısından da yeni bir dönemin kapısını araladı. İran anayasasına göre ülkenin en üst makamı olan dini lideri seçme yetkisi Uzmanlar Meclisine ait. Bu nedenle Hamaney’in ölümünün ardından Tahran’da gözler hızla bu kuruma çevrildi.

İran içindeki dini ve siyasi çevrelerde birden fazla isim aday olarak konuşulmaya başlandı. Uzun yıllardır rejim içinde etkili olduğu bilinen bazı din adamlarının yanı sıra Hamaney ailesinden bir isim de gündeme geldi. Bazı uluslararası yayın organlarında ve bölgeyi yakından takip eden kaynaklarda, Uzmanlar Meclisi’nin yeni lider olarak Mücteba Hamaney üzerinde uzlaştığı iddia edildi.

Peki, İran siyasetinde uzun yıllardır “arka plandaki güçlü isimlerden biri” olarak anılan Mücteba Hamaney kimdir?

Devrimin gölgesinde büyüyen bir isim

Mücteba Hamaney, 1969 yılında İran’ın kutsal şehirlerinden Meşhed’de doğdu. İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in ikinci oğlu olan Mücteba, çocukluk yıllarını İran İslam Devrimi’nin hemen ardından şekillenen yeni siyasi düzen içinde geçirdi. Babasının hızla yükselen siyasi kariyeri, onun da erken yaşlardan itibaren devlet ve din çevreleriyle iç içe bir ortamda büyümesine yol açtı.

Ailesi uzun yıllardır dini çevrelerle iç içe bir geçmişe sahipti. Dedesi Seyyid Cevad Hamaney de tanınmış bir din adamıydı. Bu nedenle Mücteba Hamaney’in çocukluğu, medrese çevreleri ve dini eğitim ortamı içinde geçti.

Gençlik yıllarında dini eğitim yolunu seçen Mücteba Hamaney, İran’daki Şii ilim geleneğinin merkezlerinden biri olan Kum kentinde medrese eğitimi aldı. Burada İslam hukuku ve Şii fıkhı üzerine eğitim gördü. İlk hocaları arasında babası Ali Hamaney ile İran’ın tanınmış din adamlarından Mahmud Haşimi Şahrudi gibi isimler bulunuyordu.

Mücteba cephede

Mücteba Hamaney’in hayatındaki önemli dönemeçlerden biri de İran-Irak Savaşı yılları oldu. 1980-1988 arasında süren savaşın son döneminde, lise eğitimini tamamladıktan sonra İran Devrim Muhafızları saflarında cepheye katıldığı biliniyor.

Kaynaklarda, henüz 17 yaşında, 1987-1988 yıllarında savaşın son safhasında cephe hatlarında bulunduğu ve Devrim Muhafızları bünyesindeki birliklerle Irak cephesine gönderildiği belirtiliyor.

İran’da savaş tecrübesi, birçok siyasetçi ve güvenlik yetkilisi için önemli bir referans olarak görülüyor. Bu nedenle Mücteba Hamaney’in genç yaşta cepheye gitmesi, ilerleyen yıllarda devlet içindeki güvenlik çevreleriyle kurduğu ilişkiler açısından da dikkat çeken bir unsur olarak değerlendiriliyor.

“Gölgedeki güç” 

Mücteba Hamaney uzun yıllar boyunca İran siyasetinde resmi bir devlet görevi üstlenmedi. Buna rağmen özellikle 2000’li yıllardan itibaren İran’daki siyasi kulislerde adı giderek daha sık duyulmaya başladı.

İran’ı yakından takip eden bazı analizlerde, onun özellikle Devrim Muhafızları ve Besic yapılarıyla yakın ilişkiler kurduğu ve babasının çevresindeki karar alma mekanizmalarında etkili olduğu ileri sürülüyor.

2009 yılında İran’daki tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimleri ve ardından başlayan protestolar sırasında da Mücteba Hamaney’in adı yeniden gündeme gelmişti. Reformist siyasetçilerden Mehdi Kerrubi, seçim sürecine bazı güvenlik çevrelerinin müdahale ettiği yönünde eleştirilerde bulunmuş ve bu tartışmalar sırasında Mücteba Hamaney’in adı sıkça gündeme gelmişti.

Aynı dönemde bazı İran uzmanları onu “İran siyasetinin en etkili fakat en az görünen isimlerinden biri” olarak tanımladı.

Liderlik tartışmaları...

İran’da dini liderlik makamının geleceği uzun yıllardır tartışılan bir konuydu. Ayetullah Ali Hamaney'in ilerleyen yaşının bunda etkisi oldukça fazlaydı. Bu tartışmalarda Mücteba Hamaney’in adı da zaman zaman potansiyel adaylar arasında gösteriliyordu.

Bazı uzmanlara göre onun en önemli avantajı, devletin güvenlik kurumlarıyla kurduğu güçlü ilişkiler ve babasının siyasi mirasına en yakın isimlerden biri olması. Buna karşılık eleştirmenler, dini liderliğin aile içinde el değiştirmesinin İran İslam Cumhuriyeti’nin “monarşi karşıtı” ideolojisiyle çelişeceğini savunuyor.

Bu nedenle Mücteba Hamaney’in adı liderlik tartışmalarında hem güçlü bir ihtimal hem de yoğun bir tartışma başlığı olarak gündemde kalmaya devam ediyor.